BIBLIOTECA NACIONAL NATIONAL LIBRARY OF PORTUGAL
OS PORTUGUESES E O ORIENTE (1840-1940)
Thai
Sobre a exposição About the exhibition
Sião China Japão
King Sanjaya travels on elephant, Wat Suwannaram, Courtesy of Thailand Embassy

 

บทนํา ชาวโปรตุเกสเดินทางเขามาในทวีปเอเชียครั้งแรกในป ค.ศ. ๑๔๙๘ โดยวาสโก ดากามา เปนผูบัญชาการเรือที่แลนจากกรุงลิสบอนมายังกัลลิกัต ซึ่งนับเปนตนเคาแหงการคนพบซึ่งกันและกันระหวางโลกตะวันตกและโลกตะวันออก แต ณ เวลานั้น สองโลกอารยธรรมยังแบงแยกออกจากกันดวยมโนคติที่แตกตางกันโดยสิ้นเชิง การพบปะกันจึงไมใชเรื่องงายและไมใครสงบนัก อยางไรก็ดี ตอมาชาวโปรตุเกสก็ไดตั้งหลักปกฐานอยางแนนหนาที่อินเดีย ศรีลังกา คาบสมุทรมลายู หมูเกาะอินโดนีเซีย จีน และญี่ปุน รวมทั้งไดควบคุมเสนทางการคาหลัก ๆ ในมหาสมุทรอินเดียอยูเกือบหนึ่งศตวรรษ ทวาหลังจากนั้น อํานาจของชาวโปรตุเกสก็คอย ๆ ลดลง เนื่องจากมีชาวยุโรปชาติอื่น ๆ เปนคูแขง (อันไดแก ฮอลแลนด ฝรั่งเศส และอังกฤษ) ซึ่งทําการจูโจมชาวโปรตุเกสหลายตอหลายครั้ง นอกจากนี้รัฐมุสลิมตาง ๆ ก็ยังตอตานชาวโปรตุเกสอยางไมหยุดหยอนอีกดวย ดวยเหตุดังกลาว ชาวโปรตุเกสจึงคอย ๆ ละทิ้งถิ่นฐานที่ตั้งแหงแลวแหงเลา และหันกลับไปสูดินแดนแถบมหาสมุทรแอตแลนติก จนกระทั้งชาวโปรตุเกสไดครอบครองทั้งบราซิล ภูมิภาพที่สําคัญตลอดแนวชายฝงตะวันตกของทวีปแอฟริกา และดินแดนอื่น ๆ ในมหาสมุทรแอตแลนติก ปลายคริสตศตวรรษที่ ๑๗ จักรวรรดิโปรตุเกสที่เคยมีอิทธิพลอยางมากในเอเชียคงเหลือความครอบครองเพียงติมอร ฟลอเรส มาเกา และบางเมืองในอินเดีย เชน กัว ดาเมา และดิว อยางไรก็ดี ชาวโปรตุเกสมากมายหลายพันคนก็ยังเดินทางมาตั้งรกรากที่เอเชีย ตลอดจนประกอบกิจกรรมดานการคาและศาสนา รวมทั้งสมรสกับชนพื้นเมืองในแตละภูมิภาค เมื่อยุโรปเขาสูยุคอุตสาหกรรมในตอนปลายคริสตศตวรรษที่ ๑๙ ประเทศมหาอํานาจตะวันตกก็ยิ่งกดดันรัฐตาง ๆ ในเอเชียดวยเหตุแหงความจําเปนในการขยายตลาดการคา ทวารัฐตาง ๆ ในเอเชียยังลังเลที่จะเปดพรมแดนติดตอกับชาติตะวันตก ในเวลานั้น จีน ญี่ปุน และสยามเองก็ตางก็ถูกคุกคามไมลักษณะใดก็ลักษณะหนึ่งโดยที่ไมอาจปฏิเสธ อยางกรณีของจีนก็ถูกบุกรุกพรมแดนโดยกองทัพของชาติตะวันตก หรือกรณีของสยามก็ถูกบีบบังคับใหยอมรับการแบงเขตพรมแดนอยางเสียเปรียบ ความกดดันอันใหญหลวงนี้ยังครอบคลุมไปถึงรูปแบบการดํารงชีวิต ระบบความคิด รวมทั้งโครงสรางทางเศรษฐกิจและการเมือง เพราะความเปนตะวันตกนํามาซึ่งกรอบการอางอิงทางวิทยาศาสตร เทคโนโลยี และอุดมคติ ที่กําหนดชะตากรรมการเมืองของผูคนในเอเชียนับตั้งแตบัดนั้น อยางไรก็ดี ชาวตะวันตกมิไดรังแตจะรุกรานและดูแคลนอารยธรรมอันเกากาและนาชื่นชมของเอเชีย ดวยมีชาวยุโรปจํานวนมากที่จํานนตอความงาม ความอัศจรรย ภูมิปญญา และความประณีตบรรจงของสังคมผูเปนเจาของจิตวิญญาณตะวันออกเชนกัน ดังจะเห็นไดจากรายละเอียดของเอกสารที่รวบรวมไวในหนังสือเลมนี้ นอกจากนั้น การติดตอกับเอเชียตะวันออกเฉียงใตและตะวันออกไกลก็เปนปจจัยสําคัญที่ทําใหชาวตะวันตกคอย เปลี่ยนแปลงทัศนคติที่มีตอวัฒนธรรมอื่น เปนตนวา ทําใหเกิดกระแสความนิยมวัฒนธรรมญี่ปุน (JAPANISMO) ในตอนปลายคริสตศตวรรษที่ ๑๙ ชวยเพิ่มพูนความสนใจตอแหลงกําเนิดของจิตวิญญาณตะวันออก และทําใหเกิดความตระหนักในความเกาแกและความลึกซึ้งของอารยธรรมตะวันออก ซึ่ง
ลวนสงผลใหชาวตะวันตกยอนกลับไปสูอุดมการณดานอาณานิคม อนึ่ง นับเปนประเด็นสําคัญอันควรเนนย้ําที่โปรตุเกสไมเหมือนกับชาติตะวันตกอื่น ๆ กลาวคือ แมวาโปรตุเกสจะมีสวนรวมในการรุกรานจีนหลายครั้งโดยใชกําลังทหารแบบยุโรป แตโปรตุเกสก็คงความสัมพันธอันเปยมดวยไมตรีจิตรกับสยามเสมอ โดยเฉพาะอยางยิ่ง เมื่อมีการยื่นคําขาดโดยฝรั่งเศสใน ค.ศ. ๑๘๙๓ โปรตุเกสก็สามารถรักษาสถานะมิตรของสยามไวไดอยางชอบธรรม สวนกรณีของญี่ปุน ชาวโปรตุเกสก็เปดกวางในการเรียนรูวัฒนธรรมญี่ปุนตลอดเวลาที่มีการเปดประเทศรับชาติตะวันตก
หนังสือเลมนี้ประกอบดวยขอมูลบรรณานุกรมของเอกสารตาง ๆ และเนื้อความภาษาโปรตุเกสเกี่ยวกับสยาม จีน และญี่ปุน ซึ่งเขียนขึ้นระหวางป ค.ศ. ๑๘๔๐ ถึง ค.ศ. ๑๙๔๐ โดยนักเดินทาง นักการทูต นักหนังสือพิมพ ทหาร และพอคา เนื้อความของเอกสารสวนมากในที่นี้ ซึ่งแทบจะไมเปนที่ทราบกันในหมูผูศึกษาคนควา คงจะนอมนําใหเกิดการศึกษาประวัติศาสตรในสมัยดังกลาว ซึ่งมิไดยอนเวลาไปนานนัก คือในสมัยที่ชาติยุโรปถือวาตนเปนเจาแหงพิภพ อยางไรก็ดี ผูรวบรวมขออธิบายแกผูอานชาวไทยวา ขอมูลเกี่ยวกับสยามยังมีนอกเหนือจากที่ไดรวบรวมไวในหนังสือเลมนี้อีกมากมายนัก เพระผูรวบรวมเนนการรวบรวมเอกสารของนักการทูตโปรตุเกสที่ปฏิบัติหนาที่ในสยามเปนหลัก ทวาก็เนนการรวบรวมเอกสารวาดวยการเสด็จพระราชดําเนินเยือนโปรตุเกสของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกลาเจาอยูหัวเชนกัน เนื้อหาของหนังสือเลมนี้แบงออกเปน 2 สวน คือสวนแรกเปนการรวบรวมผลการศึกษาคนควาของผูเชี่ยวชาญชาวโปรตุเกส และสวนที่สองเปนรายการเอกสารพรอมเนื้อหาของเอกสารนั้น ๆ โดยสรุป มิเกล คัชแตลู บรังกู เฟอเรรา หัวหนาฝายวิชาการและวัฒนธรรม หอสมุดแหงชาติโปรตุเกส

 

 
 
Créditos do site